1 Temmuz 2012 Pazar

Panofsky'nin derin izi

Sanat tarihi disiplinine, kavramsal düzeyde baktığımızda, birkaç genel tanım çıkar karşımıza. Bu tanımlar onun işlevi, ilgi alanları, yöntem geliştirme, onun yürüttüğü biçem-biçim soruşturmaları, yapıtta özgünlük arayışı gibi eylemsel düzeyde açıklamalardır. Sanat tarihi nasıl işler ya da daha doğru bir yaklaşımla sanat tarihi nedir sorularıyla, bu genel tanımlar dışında daha özgül bir yanıta ulaşmamız zor görünüyor. Sanırım bu soruya yetkin bir yanıt verebilmek için, her şeyden önce şu sorunun sorulması gerekiyor: Sanat tarihinin tarihi nedir, sanat tarihi pratiğinin değerleri, görevleri, yöntemleri nereden doğmuş olabilir? Modern sanat tarihinin ilkelerini anlamak için daha derine inerek, “asıl” olandan işe başlamak gerekiyor.

Kuşkusuz, modern sanat tarihinin tarihinde başlıca “olay” Erwin Panofsky’nin çalışmalarıdır. Ve sanat tarihi pratiği için epistemolojik bir temel kurmaya yönelik çalışmalarıyla ilk akla gelen kişi olan Panofsky üzerine derin bir okuma ve araştırma paralelinde tüm bir sanat tarihi için yüksek bir çalışma kaydeden; kendisi de eleştirel kuram uzmanı olan Micheal Ann Holly’nin ‘Panofsky ve Sanat Tarihinin Kökleri’ kitabı da, bize bu konuda en büyük yol gösterici olma iddiasını taşımaktadır.

Sanat tarihinin arkeolojisi

Panofsky’nin tarih teorisini geç 19. yüzyıla ve erken 20. yüzyıla ait hümanist araştırmanın geniş bağlamı içine yerleştirerek işe başlıyor Holly. Birçok başka ismin yanı sıra Hegel, Kant, Dilthey ve Cassirer gibi filozofların ve Wölfflin, Riegl ve Warburg gibi sanat tarihçilerinin çalışmalarının etkilerini de göz ardı etmeden, Panofsky’nin sanat tarihinin diğer entelektüel hareketlerin tarihsel bir ürünü olarak nasıl geliştiğini gösteriyor bize. Kitabın ilk bölümünde, sanat tarihinin genel gelişimini, Hegelci kültür tarihiyle ilişkilendirerek ve pozitivizm ile metafiziksel idealizm arasında oluşan gerilim, disiplin içindeki yöntem tartışmalarına değinerek inceleniyor. Bu bağlam ilişkisi içerisinde ikinci bölüme gelindiğinde, Heinrich Wölfflin’in yapıtlarına odaklanan yazar, daha sonra Panofsky’nin sanata biçimci yaklaşıma getirdiği erken dönem bağlamcı eleştirisini ele alıyor. Diğer bölümlerde ise, Riegl’in problemli Kunstwollen (sanat istenci) kavramını, Panofsky’nin bu sanat tarihine özgü kavrama inancını yitirmesi açısından ve düşüncelerini 1920 dolaylarında şekillendirmeye başlayan bağlamcı yönelim açısından irdeleniyor. Ve zamanın önde gelen yayınlarında yürütülen yöntem tartışmalarından, sıradışı külliyatıyla değişik alanlardan gelen ilim insanları için buluşma noktası olmuş Aby Warburg’un eserlerine uzanan bir yelpazede diğer çağdaş sanat kuramcılarının çalışmaları sunuluyor.

Panofsky’nin erken dönem taslak yazılarının çoğu sanat tarihçileri tarafından bilinmese de, sanat tarihinin çağdaş uygulamasında hiç kimse ondan daha etkili olmamıştır. Bu kitap, çağdaş sanat tarihinin düşünsel kökenlerini ortaya çıkarmakta ve Panofsky’nin kuramsal çalışmalarının yürüttüğü yaratıcı tartışmanın zemininin nasıl oluşturduğunu gözler önüne sermekte. Ayrıca Panofsky’nin çalışmalarında Yeni-Kantçı terimleri ve kavramları ele alışının Ernst Cassirer’in felsefesiyle nasıl çarpıcı benzerlikler taşıdığını da bizlere göstermekte. Son olarak, Holly, Panofsky’nin nispeten daha iyi bilinen son dönem “ikonoloji” çalışmalarını, önceki denemeleriyle karşılaştırmalı okuyarak ve önceki düşüncelerini tarih felsefesi, semiyotik ve bilim felsefesi alanlarında son dönem çalışmalarına esin veren bakışıyla kıyaslayarak değerlendirmekte.

Kitap, sanat tarihi çalışmalarının yaygın kabul görmüş ve geniş çapta uygulamaya koyulmuş temalarını ele alıp onları tarih yazımsal bir analize tabi tutuyor ve kökenler, etkileşim hatları ve büyük şahsiyetler arasındaki tartışmalarla ilgili sorular soruyor. Bununla birlikte Holly, çağdaş sanat tarihinin temellerinde kazı yaparken zihin ve sanatın tarihsel modelleri arasındaki ilginç bağlantıları düşünmeye yönelik tarih yazımı imkânları incelemektedir. Bunu yaparken, soruşturmasını insanda temellendiriyor.

Panofsky ve Sanat Tarihinin Kökleri
Micheal Ann Holly
Çeviren: Orhan Düz
Dedalus Kitap
2012, 291 sayfa, 15 TL.


Onur Özgen (Radikal Kitap, 22 Haziran 2012, Sayı: 588)

Hiç yorum yok: